در مجموعهپستهایی با کمک چتجیپیتی (ChatGPT)، به بررسی ابعاد مختلف موضوع دریای کاسپین و پاسخ به پرسشهای افراد عادی (از جمله خودم) میپردازیم. البته شخصاً درباره صحت حقوقی این مطالب تحقیقی انجام ندادهام؛ هدفم از اشتراکگذاری پاسخهای چتجیپیتی این است که شاید برخی از دوستان به این ابزار دسترسی نداشته باشند یا در آینده با محدودیتهای اینترنتی مواجه شویم.
اگر وضعیت حقوقی دریای کاسپین (خزر) و بهخصوص سهم و حقوق ایران برایتان سوال است، باید موضوع را از چند زوایه بررسی کرد. برخلاف شایعات فضای مجازی، ایران در سال ۲۰۱۸ سهم ۵۰٪ یا ۲۰٪ خود را واگذار نکرد؛ زیرا کنوانسیون ۲۰۱۸ اساساً سهم درصدی برای هیچ کشوری تعیین نکرده است.
۱. سند اصلی فعلی: کنوانسیون وضعیت حقوقی کاسپین (۲۰۱۸)
ایران، روسیه، آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان در ۱۲ اوت ۲۰۱۸ در آکتائو این کنوانسیون را امضا کردند. این معاهده رژیم حقوقی آبها، دریای سرزمینی، منطقه ماهیگیری، کشتیرانی، امنیت، محیطزیست و استخراج منابع بستر را مشخص میکند.
نکته مهم: کنوانسیون ۲۰۱۸ زمانی بهطور کامل لازمالاجرا میشود که به تصویب مجالس هر پنج کشور برسد.
۲. سهم واقعی ایران چقدر است؟
مهمترین سوءتفاهم همینجاست؛ هیچ معاهدهای در حال حاضر نگفته است که ایران دقیقاً ۲۰٪، ۱۵٪، ۱۳٪ یا ۳.۵٪ از کاسپین را در اختیار دارد.
طبق ماده ۸ کنوانسیون ۲۰۱۸، تعیین مرز بستر و زیربستر کاسپین باید با توافق کشورهای دارای سواحل مجاور یا مقابل انجام شود. بنابراین درصد نهایی سهم ایران از بستر و منابع زیربستر هنوز تعیین نشده است و ادعاهایی نظیر «ایران ۵۰٪ را از دست داد» یا «سهم ایران فقط ۳.۵٪ است» شایعه و سادهسازی خطا هستند.
۳. چه مواردی در سال ۲۰۱۸ قطعی شد؟
این کنوانسیون یک رژیم چندلایه ایجاد کرده است:
آبهای سرزمینی هر کشور: حداکثر ۱۵ مایل دریایی.
منطقه انحصاری ماهیگیری: ۱۰ مایل دریایی بعد از آبهای سرزمینی.
آبهای مشترک: پهنه آبی خارج از مناطق ماهیگیری که کشتیرانی تمامی کشورهای ساحلی در آن آزاد است.
بستر و زیربستر: باید جداگانه بین کشورهای مقابل و مجاور تحدید حدود (مرزبندی) شود.
۴. مسئله اصلی ایران در کجا قرار دارد؟
چالش اصلی ایران، بستر و زیربستر بخش جنوبی کاسپین است؛ یعنی جایی که منابع غنی نفت و گاز قرار دارند. مرزهای شمالی میان روسیه، قزاقستان و آذربایجان با توافقات چندجانبه مشخص شدهاند، اما مرزهای جنوبی مربوط به ایران، آذربایجان و ترکمنستان هنوز نهایی نشده و مذاکرات درباره آن ادامه دارد.
۵. آیا ایران طبق معاهدات ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ مالک ۵۰٪ کاسپین بود؟
این ادعا حقوقی و دقیق نیست. معاهدات ایران و شوروی در سالهای ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ حقوق مهمی درباره کشتیرانی و ماهیگیری ایجاد کردند، اما مرز دریایی مشخصی که کاسپین را به دو قسمت ۵۰-۵۰ تقسیم کند تعیین نکردند. دیوان بینالمللی دادگستری نیز همین موضوع را تأیید میکند.
بنابراین همانطور که عبارت «ایران ۵۰٪ کاسپین را داشت» نادرست است، عبارت «ایران سهم خود را به ۳.۵٪ فروخت» نیز کاملاً بیاساس است.
۶. خلاصه وضعیت حقوقی ایران
موضوعوضعیت فعلی
حاکمیت ایران بر سواحل خودقطعی
آب سرزمینی ایرانتا ۱۵ مایل دریایی طبق رژیم کنوانسیون
منطقه ماهیگیری۱۰ مایل بعد از آب سرزمینی
آبهای فراتر از منطقه ماهیگیریآب مشترک
درصد مشخص سهم ایران از کل کاسپینتعییننشده
مرز بستر ایران – آذربایجاننهایینشده
مرز بستر ایران – ترکمنستاننهایینشده
منابع نفت و گاز بخش جنوبیوابسته به توافقات تحدید حدود آینده
وضعیت کنوانسیون ۲۰۱۸امضا شده (در مسیر فرایند تصویب)
جمعبندی درباره عدد «۲۰٪»
عدد ۲۰٪ بیشتر یک موضع سیاسی و پیشنهاد اولیه از سوی ایران برای تقسیم مساوی بوده است، نه یک حق تثبیتشده و قانونی. سهم نهایی ایران از بستر دریا به خط تحدید حدودی بستگی دارد که در آینده میان ایران، آذربایجان و ترکمنستان توافق خواهد شد.
سعی كرده ام محلی مناسب برای تبادل نظر و به اشتراك گذاری اطلاعات خود در زمینه های مربوط به دریانوردی و بازرگانی دریایی، مدیریت، اقتصاد و بانک ایجاد كنم تا از این طریق به گسترش هرچه بیشتر این صنعت بزرگ و حیاتی برای كشور، به سهم خود كمك كرده باشم. این وبلاگ از دو آدرس زیر در دسترس است.